يكى آن كه به موجب تمايل شخصى نسبت به تحريف صورت گرفته باشد ؛ ديگر آن‌كه به انگيزهء تحقق بخشيدن اهداف سياسى صورت گرفته باشد ؛ مانند آن كه فرض كنيم برخى آيات قرآنى وجود داشته باشند كه به طور صريح در موضوعات و مفاهيم بخصوصى باشند كه با وجود و حضور آن دو خليفه يا مبانى سياست آن دو منافات داشته باشند ، مانند تصريح به نام على عليه السّلام يا طعن به آن دو . در مورد سبب اوّل ، چند چيز را بايد در نظر گرفت : اوّلا ، اين كه چنين اقدامى از سوى شيخين ، در حقيقت ، به معناى در هم شكستن پايه‌هاى حكومت خودشان بوده است . زيرا ، حكومت ايشان بر مبناى جانشينى پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله و قيمومت امّت اسلامى بوده ، و معقول نبوده است كه در مورد تحريف قرآن اقدامى بكنند ، و در مسير دشمنى با اسلام بدون آن كه برايشان دستاوردى دينى يا دنيوى داشته باشد ، كوششى بكنند . آيا چنين كارى معنايى جز آن داشت كه راه را براى مخالفان باز كند تا سازمان يافته‌تر به اسلام و مسلمين حمله كنند و بهترين اسلحه‌اى كه در آن وقت مىتوانستند بر ضدّ اسلام به كار برند ، به دست آنان داده شود ؟ ثانيا ، امّت اسلامى در آن دوران يك تضمين اجتماعى و سياسى نيرومند را تشكيل مىداد كه مانع از آن بود كه احدى بتواند دست به چنين اقدامى بر ضدّ اسلام بزند ، و قطعا با يك عكس‌العمل نيرومند در ميان صفوف مسلمين روبه‌رو مىگرديد ، هر چند از قدرت سياسى و اجتماعى برخوردار مىبود . زيرا ، مسلمانان به قرآن كريم به عنوان يك كتاب مقدّس در غايت قداست مىنگريستند ، و آن را كلام خداوند سبحان مىدانستند و به هيچ روى تغيير و تبديل در آن را - حتى از جانب خود پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله - روا نمىشمردند ( همانطور كه قرآن كريم خود بر اين مطلب تأكيد فرموده است ) « 1 » و در راه مفاهيم و آيات و احكام قرآن كه مدّت 23 سال حركت مسلمين را پشتيبانى كرده بود ، به پيكار و جهاد مىايستادند ، و در راه اين دين جديد جان بر كف بودند و دخالت و تصرّف در قرآن ، در نظر آنان ، خروج از دين و ارتداد و دست برداشتن از تعهّد دينى بود . ثالثا ، حكومت اسلامى در عهد شيخين ، فارغ از وجود مخالفانى نبود كه احيانا به بهانهء

--> ( 1 ) . . . قُلْ ما يَكُونُ لِي أَنْ أُبَدِّلَهُ مِنْ تِلْقاءِ نَفْسِي إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا ما يُوحى إِلَيَّ . . . ؛ يونس / 15